BITTER WINTER

Nederlands wetsvoorstel over psychisch geweld: een risico voor religieuze minderheden

by | Nov 21, 2026 | Documents and Translations, Dutch

Een wetsontwerp dat bedoeld is om femicide te voorkomen, breidt de reikwijdte uitdrukkelijk uit naar ‘gesloten groeperingen’, en het parlement heeft gevraagd om uitsluiting (shunning) binnen ‘sektes’ strafbaar te stellen.

door Massimo Introvigne

Read the original article in English.

The permanent seat of the House of Representatives in The Hague, the institution that will discuss the bill. Credits.
De permanente zetel van de Tweede Kamer in Den Haag, de instelling die het wetsvoorstel zal bespreken. Fotocredits.

Op 29 juni 2026 opende de Nederlandse minister van Justitie en Veiligheid, David van Weel, een internetconsultatie over een wetsvoorstel dat ‘dwingende controle’ en psychische mishandeling strafbaar zou stellen. De consultatie sloot op 7 september en de regering bestudeert momenteel de reacties voordat zij een tekst aan het parlement voorlegt.

Niemand kan bezwaar hebben tegen het genoemde doel. Volgens cijfers die door de Nederlandse media zijn aangehaald, eist femicide jaarlijks ongeveer 43 levens in Nederland. Uit gegevens van de Universiteit Leiden blijkt dat meer dan de helft van de vrouwen die tussen 2014 en 2024 in Nederland werden vermoord, om het leven kwam door toedoen van een huidige of voormalige partner. Veel van deze moorden volgden op maanden of jaren van vernedering, controle en isolatie.

De kern van het wetsontwerp is een nieuw artikel 285aa van het Wetboek van Strafrecht, dat als volgt luidt: “Degene die met het oogmerk macht over een persoon uit te oefenen die persoon stelselmatig vernedert, vrees aanjaagt, in diens vrijheid belemmert, misleidt of anderszins stelselmatig invloed uitoefent op die persoon, wordt gestraft met gevangenisstraf van ten hoogste vier jaren of geldboete van de vierde categorie.”

De gevangenisstraf wordt met een derde verhoogd als het slachtoffer tot de familiekring van de dader behoort. De memorie van toelichting vermeldt dat deze maximale straf voorlopige hechtenis en bijzondere opsporingsbevoegdheden mogelijk maakt. Een aangifte of klacht van het slachtoffer is niet vereist.

Artikel 300 over mishandeling zou worden gewijzigd, zodat ook schade aan de ‘lichamelijke of geestelijke gezondheid’ eronder valt. Dit is een reactie op de Nederlandse Hoge Raad, die op 30 juni oordeelde dat mishandeling zonder een lichamelijk element buiten de huidige wettelijke bepaling valt.

Ten slotte zou doodslag ‘vergezeld of voorafgegaan van’ dwingende controle of huiselijk geweld, op dezelfde wijze als moord kunnen worden bestraft, met een gevangenisstraf van dertig jaar of levenslang.

“Bitter Winter” deelt de bezorgdheid over vrouwen die thuis in angst leven en over de kinderen die daarmee opgroeien. Onze zorg betreft de reikwijdte van het nieuwe strafbare feit. In zijn overzicht van buitenlandse wetgeving erkent de memorie van toelichting dat de wettelijke bepalingen in Denemarken, Engeland en Wales en Schotland ‘een bepaalde dader-slachtoffer relatie’ vereisen.

Artikel 76 van de Serious Crime Act 2015 in Engeland en Wales betreft gedrag binnen ‘een intieme relatie of familierelatie’. De Schotse wet uit 2018 is van toepassing op partners en voormalige partners.

Deze beperkingen waren bewust gekozen. In Denemarken presenteerde het wetsvoorstel uit 2019, waarmee psychisch geweld strafbaar werd gesteld, de maatregel als ‘een beperkte strafbaarstelling’. Deze was beperkt tot nauwe relaties waarin de dader verbonden is met het huishouden van het slachtoffer. Het gaat om een situatie waaruit ontsnappen bijzonder moeilijk is. Het voorstel wees er bovendien op dat voor andere levensgebieden, zoals de werkplek, eigen regels gelden.

In Schotland meldde de regering in haar beleidsnota dat de meeste geraadpleegde personen wilden dat het strafbare feit beperkt bleef tot partners en voormalige partners. Geweld binnen een relatie heeft immers een eigen dynamiek. Sommigen vreesden dat een ruimere reikwijdte het begrip huiselijk geweld zou verwateren. De toelichting bij de wet uit 2018 verduidelijkt dat relaties tussen vrienden, zakenpartners en collega’s buiten de regeling vallen.

In Engeland en Wales werd de kwestie van ‘sektes’ in 2026 rechtstreeks aan de regering voorgelegd door een groep voormalige scientologen. Zij vroegen om bescherming tegen dwingend gedrag buiten huiselijke relaties. Een brief van 18 augustus 2026, geschreven namens de minister voor Dakloosheid, Democratie, Gemeenschappen en Religie en gepubliceerd door de indieners van het verzoek, antwoordde dat het strafbare feit was ontworpen voor mensen die ‘persoonlijk met elkaar verbonden zijn’. Een ruimere regeling zou volgens de brief onzekerheid creëren voor politie en justitie.

Het ministerie schreef aan de anti-sekteactivisten: “U wijst specifiek op het wettelijke kader voor controlerend of dwingend gedrag in situaties buiten de huiselijke sfeer. De regering erkent dat sommige actievoerders en overlevenden hebben gepleit voor uitbreiding van de bescherming naar omstandigheden buiten huiselijke relaties, waar eveneens sprake kan zijn van dwingend en controlerend gedrag.

Het strafbare feit van controlerend of dwingend gedrag is echter uitdrukkelijk ontworpen om gedragspatronen aan te pakken binnen relaties waarin dader en slachtoffer ‘persoonlijk met elkaar verbonden zijn’, zoals uiteengezet in artikel 2 van de Domestic Abuse Act 2021.

Uitbreiding van het strafbare feit buiten deze context zou het risico met zich meebrengen dat deze duidelijkheid verloren gaat en dat onzekerheid ontstaat bij het herkennen, onderzoeken en vervolgen van het strafbare feit. Daarom bestaat er op dit moment geen voornemen om de reikwijdte van het strafbare feit uit te breiden.”

België en Frankrijk kennen volgens de Nederlandse memorie van toelichting geen dergelijk vereiste. Frankrijk is echter nauwelijks een geruststellend voorbeeld, aangezien het land in 2024 ‘psychische onderwerping’, die naar verluidt door ‘sektes’ wordt veroorzaakt, strafbaar stelde.

De Nederlandse regering heeft voor de ruimere benadering gekozen. In paragraaf 3.3.4 van de memorie van toelichting staat: “De strafbaarstelling van dwingende controle is niet zo geformuleerd, dat deze alleen van toepassing is in specifieke relaties, zoals (ex-)partnerrelaties.”

In dezelfde paragraaf wordt uitgelegd op welke andere situaties het strafbare feit van toepassing kan zijn: tussen ouders en kinderen, binnen de bredere familie en buiten de huiselijke omgeving.

‘Er is steeds meer aandacht’, aldus de memorie van toelichting, ‘voor dwingende controle in groeperingen waarvan het slachtoffer onderdeel uitmaakt.’

De memorie schetst het beeld van: “een gesloten groep, waarin een sterke overtuiging bestaat en wordt uitgedragen over hoe de wereld eruit zou moeten zien en hoe individuen die deel uitmaken van de groep behoren te leven.”

Binnen dergelijke groepen zou wantrouwen tegenover de buitenwereld worden aangewakkerd. Van leden kan worden verlangd dat zij het contact met hun dierbaren verbreken, terwijl ‘volledige loyaliteit’ en ‘extreme investeringen van tijd en/of middelen’ worden verwacht.

De bron die voor dit beeld wordt aangehaald, is een document over ‘dwingende (gesloten) groepen’ dat in april 2026 werd gepubliceerd door Fier. Deze organisatie beheert Onder Controle, een door de overheid ondersteunde hulplijn voor mensen die dergelijke groepen verlaten.

De regering concludeert dat deze dynamiek ‘een voedingsbodem’ kan scheppen voor dwingende controle.

‘Dwingende controle beperkt zich al met al dus niet tot intieme relaties, zodat ook de strafbaarstelling dat niet doet.’

Deze passages hebben een politieke voorgeschiedenis. Het SP-Kamerlid Michiel van Nispen voert al jaren campagne voor strengere maatregelen tegen wat hij ‘sektes’ noemt.

In november 2024 dienden hij en Ingrid Michon-Derkzen van de liberale VVD een motie in, waarin de regering werd gevraagd de komende wet over psychisch geweld te gebruiken om het beleid ten aanzien van ‘sektes’ nader vorm te geven.

Op 30 juni 2025 reageerde staatssecretaris Teun Struycken met een brief aan de Tweede Kamer over ‘onveiligheid en dwingende controle in gesloten gemeenschappen’. Daarin meldde hij dat het wetsvoorstel werd voorbereid en dat psychisch geweld binnen ‘dwingende groeperingen’ met Fier was besproken.

Het strekt Struycken tot eer dat hij eraan herinnerde dat de vrijheid van godsdienst en vereniging de staat tot terughoudendheid verplicht. Ook erkende hij dat veel mensen het woord ‘sekte’ als negatief ervaren.

Het parlement ging verder. Op 9 september 2025 nam de Tweede Kamer een tweede motie van Van Nispen en Michon-Derkzen aan. De titel daarvan vraagt expliciet om uitsluiting binnen ‘sektes’ te erkennen als een strafbare vorm van psychisch geweld.

Het doelwit is de praktijk die critici ‘sociaal doodverklaren’ noemen, internationaal beter bekend als shunning: het mijden of verbreken van sociale contacten met iemand.

Het voorbeeld dat in de Nederlandse media doorgaans wordt aangehaald, zijn de Jehovah’s Getuigen.

Dutch Minister of Justice and Security David van Weel. Credits.
De Nederlandse minister van Justitie en Veiligheid, David van Weel. Fotocredits.

De voorbeelden in de memorie van toelichting laten zien hoe ver de reikwijdte van de wettekst kan gaan.

Onder ‘vrees aanjagen’ vallen ook dreigementen die gericht zijn ‘op uitsluiting van het slachtoffer van de (gesloten) groep waartoe het slachtoffer behoort’. Een twijfelend lid waarschuwen voor uitsluiting uit de geloofsgemeenschap of excommunicatie zou daaronder kunnen vallen.

‘In de vrijheid belemmeren’ omvat onder meer het bepalen ‘wat en hoeveel iemand mag eten, welke kleding iemand mag of moet dragen’ en ‘met welke personen iemand wel of niet mag omgaan’.

Regels over vasten, bescheiden kleding en advies over omgang met mensen buiten de geloofsgemeenschap maken deel uit van het dagelijkse leven van veel religies.

‘Misleiden’ betekent ‘het in woord of gedrag voorspiegelen van een onware stand van zaken’, en zo kan een seculiere officier van justitie veel religieuze leerstellingen bezien.

‘Anderszins invloed uitoefenen’ wordt omschreven als ‘een restcategorie’ die ‘in potentie een breed scala aan gedragingen’ omvat. Daaronder vallen onder meer ‘subtiele manipulaties’ die iemand ertoe bewegen afstand te nemen van familieleden, vrienden, werk of hobby’s, en druk om medische behandelingen te ondergaan of juist te staken.

De bewijslast voor het Openbaar Ministerie is beperkt. Volgens de memorie van toelichting: “Er hoeft dus niet te worden bewezen dat de gedragingen van de dader een bepaald effect hebben gehad op het slachtoffer”.

Het is voldoende dat het gedrag geschikt was om dat effect teweeg te brengen en werd uitgevoerd met het oogmerk macht uit te oefenen. Dat oogmerk wordt zelfs aanwezig geacht wanneer de verdachte zich er slechts van bewust was dat het uitoefenen van macht over de ander noodzakelijkerwijs uit zijn gedrag zou voortvloeien.

Voor ouders en door de rechter benoemde bewindvoerders wordt een uitzondering gemaakt voor zover hun gezagsuitoefening binnen de grenzen blijft van wat ‘naar algemeen maatschappelijke maatstaven’ aanvaardbaar is.

Over voorgangers, ouderlingen en spirituele leraren wordt nergens iets gezegd.

Omdat een aangifte of klacht niet nodig is, kan een zaak worden gestart terwijl de vermeende slachtoffers volhouden dat zij tevreden zijn met hun geloof.

Argentinië biedt een waarschuwend voorbeeld: daar hebben aanklagers soortgelijke ontkenningen opgevat als bewijs van hoe diepgaand de ‘slachtoffers’ waren gemanipuleerd.

De wijziging van artikel 300 biedt een tweede mogelijkheid tot strafvervolging, los van dwingende controle. Daarvoor is geen patroon van gedragingen vereist en evenmin het oogmerk om macht uit te oefenen.

Wat moet worden bewezen, is dat de verdachte opzettelijk de geestelijke gezondheid van een ander heeft beschadigd, met als gevolg wat de memorie van toelichting een ‘erkende psychische aandoening’ noemt, zoals een angststoornis of depressieve stoornis.

Als mogelijk toepassingsgebied noemt de memorie uitdrukkelijk ‘psychisch geweld in gesloten groeperingen’ in gevallen waarin het voor artikel 285aa vereiste oogmerk om macht uit te oefenen ontbreekt.

Een voormalig lid bij wie een depressie is vastgesteld, zou de leiders van een strenge geloofsgemeenschap dus van mishandeling kunnen beschuldigen, zelfs als niemand beweert dat zij macht over die persoon wilden uitoefenen.

In het deel van de memorie van toelichting over grondrechten worden de artikelen 2, 3, 7 en 8 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens besproken. De godsdienstvrijheid, die wordt beschermd door artikel 9 van het Verdrag en artikel 6 van de Nederlandse Grondwet, komt in de 42 pagina’s nergens voor.

Lezers van “Bitter Winter” herinneren zich wellicht een lezing die ik afgelopen juli in Rome presenteerde.

Ik betoogde daarin dat theorieën over ‘hersenspoeling’, die in de laatste decennia van de twintigste eeuw door de meeste onderzoekers van nieuwe religieuze bewegingen en door rechtbanken werden verworpen, via drie zijdeuren terugkeren: de uitbreiding van dwingende controle van partnerrelaties naar religies, de omzetting van ‘spiritueel misbruik’ in een juridische categorie en het inzetten van wetgeving tegen mensenhandel tegen spirituele groepen.

In het Verenigd Koninkrijk en de Australische deelstaat Victoria hebben activisten en sommige politici gevraagd om wetgeving over dwingende controle zo uit te breiden dat deze ook op ‘sektes’ van toepassing is.

Mensenhandel en ‘spiritueel misbruik’ spelen vooralsnog geen rol in het Nederlandse debat. De eerste zijdeur staat echter wagenwijd open.

Door die deur gaan zou een vergissing zijn.

Dwingende controle werd onderzocht en gedefinieerd in de context van partnerrelaties: twee mensen, één woning, gedeelde financiën, dagelijkse fysieke nabijheid en vaak een voorgeschiedenis van geweld die iedere bedreiging geloofwaardig maakt.

De memorie van toelichting erkent het verschil gedeeltelijk door op te merken dat het voor een slachtoffer gemakkelijker wordt zich aan de situatie te onttrekken naarmate de afstand tussen dader en slachtoffer groter is.

Een religieuze organisatie is bij uitstek zo’n geval. De leden zijn als volwassenen toegetreden of gebleven, wonen in hun eigen huizen, hebben een baan, lezen kranten en verlaten de organisatie ieder jaar in aanzienlijke aantallen.

Beweren dat de leiders van de Jehovah’s Getuigen over miljoenen gelovigen wereldwijd dezelfde controle uitoefenen als een gewelddadige echtgenoot over zijn vrouw, betekent dat het oude argument van ‘hersenspoeling’ in een nieuw jasje wordt herhaald.

Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens merkte in 2010, in een zaak die de Jehovah’s Getuigen van Moskou tegen Rusland wonnen, op dat er geen algemeen aanvaarde, wetenschappelijke definitie van ‘mind control’ bestaat.

Wat betreft shunning: het gaat om beslissingen van individuele gelovigen over met wie zij omgaan.

In buurland België werd een strafrechtelijke veroordeling van de Jehovah’s Getuigen in eerste aanleg wegens deze praktijk in 2022 in hoger beroep vernietigd. Op 19 december 2023 sloot het Hof van Cassatie de zaak af met een definitieve beslissing in het voordeel van de Jehovah’s Getuigen.

Ook rechtbanken in verschillende andere rechtsgebieden zijn tot vergelijkbare conclusies gekomen.

Nederland heeft een lange traditie van het bieden van bescherming aan religieuze andersdenkenden. Het land kan vrouwen beschermen zonder die traditie op te geven. Vier wijzigingen in het wetsontwerp zouden de risico’s voor religieuze minderheden wegnemen, zonder iets af te doen aan de bescherming van slachtoffers van huiselijk geweld.

Ten eerste zou artikel 285aa van toepassing moeten zijn op huidige en voormalige partners en op leden van hetzelfde gezin of huishouden, zoals in de Deense, Engelse en Schotse modellen die de regering zelf aanhaalt, om de redenen die de wetgevers van die landen zelf hebben gegeven.

Ten tweede zou de wettekst moeten bepalen dat geloofsonderricht, erediensten, pastorale zorg, tucht binnen de gemeenschap en beslissingen over lidmaatschap en omgang die volwassenen vrijwillig aanvaarden, geen dwingende controle vormen. De passages over ‘gesloten groeperingen’ zouden uit de memorie van toelichting moeten worden geschrapt.

Ten derde zouden de woorden ‘misleidt’ en ‘anderszins stelselmatig invloed uitoefent’ moeten worden geschrapt of nauwkeurig moeten worden gedefinieerd. De memorie van toelichting herinnert er zelf aan dat strafbepalingen op grond van artikel 7 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens ‘voldoende toegankelijk, nauwkeurig en voorzienbaar’ moeten zijn. Een categorie die zichzelf als restcategorie omschrijft, kan moeilijk aan die eis voldoen.

Ten vierde zou de regering het parlement moeten laten weten dat de motie over uitsluiting niet kan worden uitgevoerd door gelovigen gevangen te zetten omdat zij kiezen wat zij geloven, hoe impopulair dat geloof ook is, en wie zij groeten.

Seksueel misbruik en geweld binnen religieuze gemeenschappen zijn al strafbaar en moeten net zo krachtig worden vervolgd als elders.

Vrouwen die gevaar lopen, verdienen bescherming. Dat geldt ook voor impopulaire geloofsgemeenschappen: zij verdienen bescherming tegen degenen die, onder welke andere naam dan ook, het oude pseudowetenschappelijke idee opnieuw willen invoeren dat zij hun volgelingen door middel van ‘hersenspoeling’ bekeren.


NEWSLETTER

SUPPORT BITTER WINTER

READ MORE